:: wikimiki.org ::

Stany Zjednoczone

Stany Zjednoczone

Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States of America, United States, w skrócie: USA, US) – państwo położone w Ameryce Północnej. Graniczy z Kanadą od północy i Meksykiem od południa; od wschodu granicę kraju stanowi Ocean Atlantycki, a od zachodu Ocean Spokojny. Trzecie państwo świata pod względem terytorium (po Rosji i Kanadzie) oraz trzecie pod względem liczby ludności (po Chinach i Indiach).

Ustrój polityczny

Podział władzy: Konstytucja USA (przyjęta 17 września 1787, weszła w życie 4 marca 1789) wprowadziła trójpodział władzy oraz system "hamulców i równowagi", polegający na wzajemnym równoważeniu się różnych rodzajów władz. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent (obecnie George W. Bush), który jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu (administracji). Prezydent (i wiceprezydent) wybierany jest w formalnie pośrednich wyborach powszechnych na czteroletnią kadencję, może powtórnie sprawować urząd tylko raz. Rząd jest powoływany przez prezydenta po uzyskaniu aprobaty Senatu. Władzę ustawodawczą sprawuje Kongres, składający się z dwóch izb: Izby Reprezentantów (izba niższa) i Senatu (izba wyższa). Izba Reprezentantów ma kadencję 2-letnią, liczy 435 członków, jest wyłaniana w wyborach powszechnych i bezpośrednich; liczba reprezentantów poszczególnych stanów jest proporcjonalna do liczby ich mieszkańców (każdy stan musi mieć co najmniej 1 przedstawiciela). Senat ma kadencję 6-letnią, liczy 100 członków, wszystkie stany mają równą reprezentancję — po 2 senatorów (co 2 lata odnawia się 1/3 składu w wyborach częściowych); stołeczny Dystrykt Kolumbii nie ma reprezentacji w Kongresie. Na czele władzy sądowniczej stoi Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych (nie mylić z Sądami Najwyższymi poszczególnych stanów i wspólnot).

Partie polityczne

Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych] W Stanach Zjednoczonych istnieje system wielopartyjny, ale faktycznie politykę kontrolują jedynie dwie partie: Demokraci (Partia Demokratyczna) i Republikanie (Partia Republikańska). Ponadto w kraju istnieje kilkanaście partii politycznych, ale ich dostęp do życia publicznego jest znikomy. Zazwyczaj jedna partia kontroluje przez dekady konkretny powiat. W przypadku przejęcia władzy w legislaturze stanowej, wszystkie kluczowe stanowiska są obsadzane przez współpracowników jednej partii. Lista partii politycznych w USA:
- Republikanie
- Demokraci
- Liberałowie
- Zieloni Źródło: [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/us.html World Factbook]

Podział terytorialny

(główny artykuł: Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych)
(W nawiasach podano oryginalną pisownię, jeśli różni się od polskiej) 50 stanów (poniżej) i 1 okręg (Okręg stołeczny - dystrykt Kolumbii (Columbia District)) oraz terytoria zależne (poniżej). Uwaga: Niektóre jurysdykcje nazywają siebie "wspólnotami" (Commonwealth), a nie stanami ("State"). Stany: Alabama, Alaska, Arizona, Arkansas, Connecticut, Dakota Południowa (South Dakota), Dakota Północna (North Dakota), Delaware, Floryda (Florida), Georgia, Hawaje (Hawaii), Idaho, Illinois, Indiana, Iowa, Kalifornia (California), Kansas, Karolina Południowa (South Carolina), Karolina Północna (North Carolina), Kentucky (wspólnota), Kolorado (Colorado), Luizjana (Louisiana), Maine, Maryland, Massachusetts (wspólnota), Michigan, Minnesota, Missisipi (Mississippi), Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hampshire, New Jersey, Nowy Jork (New York), Nowy Meksyk (New Mexico), Ohio, Oklahoma, Oregon, Pensylwania (Pennsylvania) (wspólnota), Rhode Island, Tennessee, Teksas (Texas), Utah, Vermont, Waszyngton (Washington), Wirginia (Virginia) (wspólnota), Wirginia Zachodnia (West Virginia), Wisconsin, Wyoming Wyoming Terytoria zależne: Samoa Amerykańskie (American Samoa), Baker (Baker Island), Guam, Howland (Howland Island), Jarvis (Jarvis Island), Johnston (Johnston Atoll), Kingman (Kingman Reef), Midway, Navassa (Navassa Island), Mariany Północne (Northern Mariana Islands), Palmyra (Palmyra Atoll), Portoryko (Puerto Rico), Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych (U.S. Virgin Islands), Wake (Wake Island)

Przestrzeganie praw i swobód

Freedom in the World 2005

W raporcie "Freedom in the World 2005", ogłoszonym przez Freedom House, USA znalazły się w kategorii państw „Wolne” ze wskaźnikiem 1.0 w 7-stopniowej skali. Zobacz: [http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2005/essay2005.pdf Freedom in the World 2005 (s. 21)]. Raport "Freedom in the World" jest efektem monitorowania przez organizację Freedom House zmian w zakresie respektowania i ochrony przez władze państwowe praw politycznych (swoboda działalności konkurencyjnych partii polit., wolne wybory) i wolności obywatelskich (religijnych, etnicznych, ekonomicznych, językowych, praw kobiet i rodziny, wolności osobistych, wolności prasy, przekonań i stowarzyszeń) w 192 krajach i 14 największych terytoriach zależnych i spornych. Raport ocenia państwa i terytoria w skali od "1" (najlepszy) do "7" (najgorszy) i kwalifikuje do jednej z 3 kategorii: "Wolne", "Częściowo wolne" i "Bez wolności" Raporty są opracowywane od 1972 r.

Wolność prasy i mediów

- w raporcie "Freedom of the Press 2004" (Freedom House) USA znalazły się w kategorii państw "Wolne" na 17 miejscu na 193 ze wskaźnikiem 13 w 100-stopniowej skali. Źródło: [http://www.freedomhouse.org/pfs2004/pfs2004.pdf "Freedom of the Press 2004" (od s. 18)]
- w rankingu "World Press Freedom Ranking 2004" organizacji Reporterzy bez granic, USA są na 23 miejscu na 167. [http://www.rsf.org/IMG/pdf/Eur_index_Eng_2004.pdf zobacz: raport 2004 (od s. 5)].

System karny

W niektórych stanach wykonywana jest kara śmierci. Według danych z czerwca 2003, amerykański system penitencjarny przetrzymuje 2 miliony 78 tysięcy 670 osób (ok. 1% dorosłej ludności kraju), co rocznie kosztuje 57 miliardów dolarów. Większość z nich to stosunkowo młodzi mężczyźni. W USA w dowolnej chwili około 20% mężczyzn - czarnych lub pochodzenia latynoskiego - przebywa w więzieniu. W miastach takich jak Waszyngton i Baltimore ponad połowa czarnych mężczyzn w wieku od 18 do 30 lat jest przetrzymywanych w więzieniach, na zwolnieniu warunkowym lub poddanych probacji. W USA przebywa w więzieniach od 6 do 10 razy więcej ludzi niż w innych krajach demokratycznych. Średnio na 100 000 mieszkańców wypada 715 więźniów,gdy tymczasem w Australii na 100 tysięcy ludności przypada 114 skazanych, 116 w Kanadzie, 95 we Francji i 96 w Niemczech. Dla porównania, w Polsce współczynnik ten wynosi 215 (83 tysiące osadzonych na 38,6 miliona mieszkańców w roku 2005).

Geografia

- Obszar:
- całkowity: 9,6 mln km²
- lądu: 9,2 mln km²
- wodny: 470 tys. km² Uwaga: dane dotyczą jedynie 50 stanów i okręgu stołecznego
- Porównanie: obszar ten odpowiada mniej więcej: 1/2 powierzchni Rosji, 3/10 powierzchni Afryki; 1/2 powierzchni Ameryki Południowej; jest nieco większy od Chin, około dwa i pół raza większy od Europy Zachodniej i prawie 31 razy większy od Polski.
- Granice lądowe:
- długość całkowita: 12248 km
- granica z Kanadą: 8893 km (w tym 2477 km z Alaską), z Meksykiem: 3326 km
- Linia brzegowa: 19924 km Klimat: w większości umiarkowany, ale tropikalny na Hawajach i Florydzie, arktyczny na Alasce, półsuchy na Wielkich Wyżynach na północ od Mississippi oraz suchy na południowym zachodzie. Ukształtowanie powierzchni: równiny centralne, góry na zachodzie, wzgórza i niskie góry na wschodzie; krajobraz wulkaniczny na Hawajach.
- najniższy punkt: Death Valley (Dolina Śmierci) 86 m p.p.m.
- najwyższy punkt: (Alaska) Mount McKinley 6194 m n.p.m. Zasoby naturalne: węgiel, miedź, ołów, molibden, fosforany, uran, złoto, rtęć, nikiel, potas, srebro, wolfram, cynk, ropa naftowa, gaz ziemny, drewno Naturalne zagrożenia: tsunami, wulkany, trzęsienia ziemi, huragany wzdłuż wybrzeża Atlantyku i w Zatoce Meksykańskiej, tornada na obszarach centralnych i południowo-wschodnich, lawiny błotne i pożary w Kalifornii, powodzie.

Demografia

Ponad 295 mln ludności (275,6 mln w roku 2000). Ponad 1/3 przyrostu ludn. stanowi imigracja, gł. z Meksyku, wschodniej Azji i Europy. Ponad 77% ludn. mieszka w miastach, wśród których wyróżniają się wielkie aglomeracje miejskie (ludność w mln): Nowy Jork 21,1, Los Angeles - San Diego 16,4, Chicago 9,3, San Francisco-Oakland (Bay Area) 7,1, Waszyngton - Baltimore 7,0, Filadelfia 6,1, Boston 5,7, Detroit 5,3, Dallas - Fort Worth 4,4, Houston 4,2. W 61 obszarach metropolitalnych, liczących w kwietniu 2000 roku co najmniej milion mieszkańców, żyło 138,4 mln mieszkańców, czyli połowa ludności. Średnia gęstość zaludnienia 30,2 os./km²
- Grupy rasowe: ludność biała 77,1%, ludność czarna 12,9%, Azjaci 4,2%, Indianie i rodowici alaskańczycy 1,5%, Hawajczycy i wyspiarze Pacyfiku 0,3%, inni 4% (2000).
- Religie: protestancka 52%, rzymskokatolicka 24%, mormoni 2%, żydowska 1%, muzułmanie 1%, inne 10%, żadna 10% (2002).
- Piśmienność: 97% populacji w wieku powyżej 15 lat jest piśmienna.

Gospodarka

Największa i najsilniejsza technologicznie gospodarka świata. Rozwinięty przemysł samochodowy (wielkie koncerny, m.in.: General Motors, Ford Motor Company, Chrysler), petrochemiczny (Exxon Mobil), elektroniczny (IBM), energetyczny (General Electric), lotniczy i kosmiczny (Lockheed, Douglas Aircraft Company, Boeing, maszynowy, metalurgiczny, włókienniczy, chemiczny, farmaceutyczny, kosmetyczny, spożywczy (mięsny, młynarski, mleczarski, owocowo-warzywny), drzewny, celulozowo-papierniczy. Największy producent żywności na świecie. Użytki rolne stanowią 46% powierzchni. Uprawia się: kukurydzę, soję, jęczmień, sorgo, bawełnę, tytoń, drzewa owocowe, warzywa. Hodowla bydła, trzody chlewnej, drobiu.
- Produkt krajowy brutto:
- 11,75 bln USD (2004, przy zachowaniu parytetu siły nabywczej, pzp)
- PKB na 1 mieszkańca (2004, pzp): 40,100 USD
- Realny wzrost PKB (2004): 4,4%
- W strukturze PKB (2004) udział rolnictwa wynosi 0,9%, przemysłu 19,7%, usług 79,4%.
- Budżet:
- dochody: 1,862 bln USD.
- wydatki: 2,338 bln USD.
- Dług publiczny: 65% PKB (2004).
- Dług zagraniczny: 1,4 bln USD (2001).
- Rezerwy w złocie i walutach : 85,94 mld USD (2003).
- Struktura zatrudnienia (2004): usługi 76,6%, przemysł i transport 22,7%, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo 0,7%.
- Handel zagraniczny:
- Eksport: 795 mld USD. Eksportuje się głównie: dobra inwestycyjne, samochody, środki zaopatrzenia przemysłu, materiały surowe, dobra konsumpcyjne, produkty rolne, do: Kanady (23,4%), Meksyku (13,5%), Japonii (7,2%), Wielkiej Brytanii (4,7%).
- Import: 1,476 bln USD. Importuje się ropę i produkty petrochemiczne, maszyny, samochody, dobra konsumpcyjne, materiały surowe, żywność i napoje, z: Kanady 17,4%, Chin 12,5%, Meksyku 10,7%, Japonii (9,3%), Niemiec (5,3%).
- Inflacja: 2,5% (2004).
- Bezrobocie: 5,5% (2004).
- Ludność poniżej granicy ubóstwa: 12%
- Statystyka wymiany handlowej [http://www.polishexchange.com/raportwaszyngtonski Raport Waszyngtonski]

Kultura

Rankingi międzynarodowe

- IMD International: [http://www01.imd.ch/wcy/ Światowy Rocznik Konkurencyjności 2005], ranking 60 gospodarek (państw i regionów)
- Światowe Forum Ekonomiczne: [http://www.weforum.org/site/homepublic.nsf/Content/Global+Competitiveness+Programme%5CGlobal+Competitiveness+Report Światowy Raport Konkurencyjności 2004-2005], ranking wzrostu konkurencyjności 104 państw
- A.T. Kearney i Foreign Policy Magazine: [http://www.atkearney.com/main.taf?p=5,4,1,116 Wskaźnik Globalizacji 2005], ranking 62 państw
- Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych (UNDP): [http://hdr.undp.org/reports/global/2004/ Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2004], ranking 177 państw
- Save the Children: [http://www.savethechildren.org/mothers/report_2004/images/pdf/SOWM_2004_final.pdf Sytuacja Matek Świata 2004], ranking 119 państw
- Heritage Foundation/The Wall Street Journal: [http://www.heritage.org/research/features/index/ Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005], ranking 155 państw
- The Economist: [http://www.economist.com/theworldin/international/displayStory.cfm?story_id=3372495&d=2005 Quality of Life Index 2005], ranking 111 państw
- Transparency International: [http://www.transparency.org/pressreleases_archive/2004/2004.10.20.cpi.en.html Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004], ranking 146 państw
- Reporterzy bez granic: [http://www.rsf.fr/article.php3?id_article=11715 Wskaźnik Wolności Prasy 2004], ranking 167 państw.

Zobacz też

- Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki
- hymn państwowy
- godło Stanów Zjednoczonych, flaga Stanów Zjednoczonych
- abolicjonizm
- literatura amerykańska
- aktorki amerykańskie
- obszary metropolitalne w USA
- Siły Zbrojne Stanów Zjednoczonych

Rząd USA

- [http://www.firstgov.gov Strony rządowe] - oficjalny portal rządu USA
- [http://www.whitehouse.gov Biały Dom] - oficjalna strona Prezydenta USA
- [http://www.state.gov/ Departament Stanu USA] - oficjalna strona amerykanskiego MSZ
- [http://www.senate.gov Senat] - oficjalna strona Senatu USA
- [http://www.house.gov Izba] - oficjalna strona Izby Reprezentatów USA
- [http://www.supremecourtus.gov Sąd Najwyższy] - oficjalna strona Sądu Najwyższego USA
- [http://usinfo.state.gov/usa/infousa/facts/factover/homepage.htm Portret USA] - publikacja Agencji Informacyjnej USA, wrzesień 1997.
- [http://www.census.gov/hhes/www/ US Census Bureau] - statystyka domowa i ekonomiczna.
- [http://nationalatlas.gov/ Atlas] Atlas Narodowy USA.
- [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/us.html CIA World Factbook, dane o USA]
- [http://poland.usembassy.gov/poland-pl/ Ambasada USA w Polsce]

Inne

- [http://www.mediatico.com/en Gazety USA według stanów]
- [http://www.religioustolerance.org/nat_mott.htm Narodowe motto: historia i konstytucyjność]
- [http://www.nationalcenter.org/HistoricalDocuments.html Historia] Dokumenty historyczne
- [http://www.travel-directory.org/Destinations/North_America/United_States/index.html Informacje o USA, wg stanów]
- [http://www.teacheroz.com/states.htm Linki do informacji o każdym ze stanów]
- [http://www.adbusters.org/jams/history/timeline.swf Archiwum 163 interwencji USA]
- [http://www.moneyfactory.com/section.cfm/4 Banknoty USA]

Linki zewnętrzne

- Statystyka wymiany handlowej [http://www.polishexchange.com/raportwaszyngtonski Raport Waszyngtonski] [http://www.swulinski.com/podroze/UnitedStates.html Fotografia podróżnicza - Stany Zjednoczone] - galerie zdjęć i informacje dotyczace wielu miejsc w USA Kategoria:NATO zh-min-nan:Bí-kok ko:미국 ms:Amerika Syarikat ja:アメリカ合衆国 simple:United States th:สหรัฐอเมริกา

Język angielski

Język angielski jest językiem urzędowym w Wielkiej Brytanii, jej terytoriach zależnych i w większości jej byłych kolonii i dominiów, m.in. Irlandii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, RPA, Australii i Nowej Zelandii. Jest też jednym z sześciu języków oficjalnych ONZ, od XX wieku najczęściej używany język w kontaktach międzynarodowych. Wszystkie kraje i terytoria z urzędowym angielskim na stronie: Rozprzestrzenienie języków urzędowych Język angielski jest bardzo mocno zróżnicowany geograficznie. Dialekty różnią się fonetyką, słownictwem i do pewnego stopnia gramatyką.

Zarys historii

Język angielski wywodzi sie z języków indoeuropejskich, a zatem jest bezpośrednio spokrewniony m.in. z językiem polskim. Świadczy o tym choćby znaczne podobieństwo wielu "podstawowych" słów ("woda"-"water", "być" - "be", "grunt" - "ground", "cierń" - "thorn" itp.) Na kształt języka wielki wpływ miały: chrystianizacja (zapożyczenia z jęz. łacińskiego), inwazja Wikingów w IX wieku n.e. (uproszczenie gramatyki) oraz najazd Normanów w roku 1066 (bardzo liczne zapożyczenia z języka francuskiego). Język angielski w znacznym stopniu zachował średniowieczne tradycje aliteracji stąd częste w nim nazwy i idiomy rozpoczynające sie tą samą literą ("Coca Cola", "Pedigree Pal", "bed & breakfast", "Donald Duck" itp.) Warto zauważyć, że pomimo, iż jęz. ang. jest obecnie źródłem zapożyczeń na prawie całym świecie, to przez całą swą historię to angielszczyzna tworzona była poprzez wpływ innych języków. Obecnie trend ten został przyhamowany ale wciąż stanowi istotny czynnik rozwoju języka.

Pisownia i fonetyka

Alfabet angielski jest obecnie tożsamy z alfabetem łacińskim i składa się z dwudziestu sześciu liter:

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

Pisownia angielska, zwłaszcza samogłosek, jest bardzo nieregularna. Występuje dość duże geograficzne zróżnicowanie wymowy. W wielu dialektach znika głoska „r” w wygłosie, zmienia się wymowa niektórych samogłosek. W angielskim sylaby mają budowę grupa spółgłosek-samogłoska-grupa spółgłosek (CVC), przy czym ostatnia spółgłoska jest bardzo rzadko pomijana. Tak np. sylaby pisane „so”, „no” wymawia się z dodanym końcowym „w” (według polskiej pisowni – „ł”). W pisowni angielskiej wielkich liter używa się częściej niż w polskiej, choć rzadziej niż w niemieckiej. Istnieją tablice częstości występowania liter w języku angielskim. Najpopularniejszymi literami są: „e” (56× tyle, co najrzadsze „q”), „a” (43×), „r” (39×), „i” (38×), „o” (36×), „t” (35×) i „n” (34×). Jeśli chodzi o dwuliterowe zbitki, to najczęściej pojawiają się „th”, „he”, „in”, „er”.

Gramatyka

Język angielski jest językiem w przeważającej mierze analitycznym. Wyróżnia się dwie liczby rzeczownika, liczba mnoga jest zwykle regularnie tworzona przez sufiks -s lub jeden z jego alomorfów.

Przymiotniki

Przymiotniki odmieniają się tylko przez stopnie – równy, wyższy i najwyższy. Są dwie odmiany: dla krótkich przymiotników używa się odmiany za pomocą sufiksów -er i -est, dla długich za pomocą słów pomocniczych more i most. Niektóre przymiotniki stopniują się nieregularnie. Przed stopniem najwyższym przymiotnika najczęściej stawia się rodzajnik określony the. Tę samą funkcję może również pełnić zaimek dzierżawczy.

Znaczenie	Stopień równy	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
Dobry (nieregularny)	good	better	the best
Wysoki	tall	taller	the tallest
Interesujący	interesting	more interesting	the most interesting

Czasowniki

Większość czasowników ma pięć form: formę teraźniejszą i przeszłą, imiesłów bierny i czynny, i formę trzeciej osoby liczby pojedynczej. Dwie ostatnie tworzy się regularnie z formy teraźniejszej sufiksami -ing oraz -s. Wyjątki to have (has) oraz be (is) W odmianie regularnej forma przeszła oraz imiesłów bierny są równe i tworzone z formy teraźniejszej sufiksem -ed. Jest bardzo dużo czasowników nieregularnych w języku angielskim, większość z nich odmienia się jednak według kilku stałych wzorów. Niektóre czasowniki mają więcej niż jedną formę – czasem zależy to od dialektu, w niektórych przypadkach zmienia to znaczenie czasownika. Przykłady czasowników nieregularnych:

Znaczenie	Forma teraźniejsza	Forma przeszła	Imiesłów bierny
Robić	do	did	done
Kłaść	put	put	put
Grać (regularny)	play	played	played

Czasy gramatyczne

W języku angielskim występuje szesnaście czasów. Każdy z czterech podstawowych czasów: # present # past # future # future in the past występuje w czterech aspektach czasowych: # simple # continuous # perfect # perfect continuous stąd mamy szesnaście kombinacji: # present ## present simple, np. I do ## present continuous, np. I am doing ## present perfect, np. I have done ## present perfect continuous, np. I have been doing # past ## past simple, np. I did ## past continuous, np. I was doing ## past perfect, np. I had done ## past perfect continuous, np. I had been doing # future ## future simple, np. I will do ## future continuous, np. I will be doing ## future perfect, np. I will have done ## future perfect continuous, np. I will have been doing # future in the past ## future simple in the past, np. I would do ## future continuous in the past, np. I would be doing ## future perfect in the past, np. I would have done ## future perfect continuous in the past, np. I would have been doing Wyboru czasu gramatycznego w zdaniu dokonuje się w zależności od sytuacji.

Wpływ na język polski

Z języka angielskiego do polskiego przechodzi ogromna ilość wyrazów. Są to głównie terminy naukowo-techniczne (np. "komputer", "laser", itp.) i związane z kulturą masową (np. "hamburger", "baseball", "jazz"). Przyjęły się też pewne angielskie zwroty konwersacyjne – przede wszystkim "OK", "sorry" i, ostatnio, "oops". Duży chaos panuje w dziedzinie relacji pisownia-wymowa zapożyczanych wyrazów. Istnieją tu aż cztery (czyli, praktycznie, wszystkie możliwe) tendencje. Stosunkowo najrzadziej słowa przejmowane są z priorytetem pisowni ("laser", "bus"). Dużo częściej priorytetem jest wymowa ("interfejs", "lider"). Formą bardzo częstą, lecz zwykle uznawaną za przejściową jest zachowanie zarówno pisowni jak i wymowy angielskiej ("pub", "sequel"). Jednak najczęściej polonizacja tych słów polega na kompromisie dostosowującym dany wyraz do polskich standardów ("komputer", "keczup"). W mniejszym, ale zauważalnym stopniu, język angielski wpływa też na gramatykę języka polskiego. Coraz częściej spotykamy się z "modnym" połączeniem rzeczownik+rzeczownik ("biznes-informacje", "radio konkurs" czy "auto myjnia") zamiast tradycyjnego rzeczownik+przymiotnik ("informacje biznesowe", "konkurs radiowy" czy "myjnia samochodowa"). Warto zauważyć, że konstrukcje te operują najczęściej słowami wyraźnie obcymi ("biznes", "radio", "auto") stąd sądzi się, że raczej nie przyjmą się w standardowej polszczyźnie. Oczywistym wpływem pozostają kalki językowe, np: "tak szybko jak skończysz", zamiast dawnego: "gdy tylko skończysz" lub "lasy deszczowe". Interesującym zjawiskiem jest też zmiana sposobu wymawiania zapożyczeń z innych języków na korzyść ich wymowy w jęz. ang, np.: "image" czy "quiz". Wskazuje się też na niewielki wpływ języka angielskiego na ortografię i interpunkcję polszczyzny: użycie wielkich liter (szczególnie w tytułach i nazwach), wzmożone użycie kursywy, użycie "górnego" cudzysłowu, a także kropki dziesiętnej.

Certyfikaty językowe

Język angielski należy do najpopularniejszych i najczęściej nauczanych języków obcych świata. Istnieje wiele egzaminów zaświadczających znajomość angielskiego na różnych poziomach. Są to m.in. KET, PET, FCE, CAE, CPE, TOEFL, BEC

Częste błędy

Do częstszych błędów, jakie popełniają obcokrajowcy uczący się języka, jest błędne użycie słów, które choć brzmią podobnie do słów języka ojczystego, mają odmienne znaczenie.

Polskie słowo	Znaczenie	Podobne angielskie słowo	Znaczenie	Uwagi
aktualny	current	actual	rzeczywisty
aleja	avenue	alley	zaułek, uliczka
audycja	broadcast	audition	próba, przesłuchanie
bilion	trillion	billion	miliard	W języku angielskim, zwłaszcza w USA, obowiązuje inne nazewnictwo dużych liczb (patrz: Nazwy dużych liczb)
ewentualnie	possibly	eventually	w końcu
ewidencja	record	evidence	dowód
fizyk	physicist	physician	lekarz
konfekcja	clothing	confection	wyrób cukierniczy
konkurencja	rivalry, competition	concurrence	współpraca, zgodność
konsekwentny	consistent	consequent	wynikający
konwenans	custom	convenience	wygoda
kreatura	scoundrel, contemptible person	creature	stworzenie, istota żywa
kwota	amount	quota	limit, udział	Ostatnio media tłumaczą terminy prawa europejskiego typu „milk quota” na „kwota mleczna” itp.
lektura	reading matter	lecture	wykład
lunatyk	sleepwalker	lunatic	szalony
mizeria	cucumber salad	misery	nieszczęście
mol (owad)	moth	mole	kret	W chemicznym znaczeniu mole to mol
pasta	paste	pasta	makaron	Angielski odpowiednik to rowniez macaroni
patetyczny	pompous	pathetic	żałosny
paragon	receipt	paragon	ideał, archetyp
polityka	politics	policy	plan działania, zasady
rejs	cruise, voyage	race	rasa; wyścig; bieg
sukcesywny	gradual	successful	zakończony powodzeniem	Istnieje też słowo successive oznaczające kolejny, następujący
sympatia	liking	sympathy	współczucie, zrozumienie
szkoła publiczna	tuition-free school	public school (brytyjskie)	szkoła prywatna	Amerykańskie public school i private school znaczą odpowiednio: szkoła publiczna i szkoła prywatna

Terminy o częściowo pokrywającym się znaczeniu:

Polskie słowo	Angielskie słowo	Wspólne znaczenie	Tylko polskie
adapter	adapter	urządzenie przenoszące sygnał między dwoma rodzajami przewodów (lub ogólnie jakieś urządzenie umożliwiające połączenie dwóch różnych standardów)	gramofon
mandat	mandate	Upoważnienie	Kara pieniężna
narkotyk	narcotic	Środek znieczujający (np. morfina)	Dowolny środek psychotropowy lub uzależniający
torpedować	to torpedo	Atakować za pomocą torped	przeciwdziałać udanemu zakończeniu czegoś

Polskie słowo	Angielskie słowo	Wspólne znaczenie	Tylko angielskie
adresować	to address	kierować do kogoś, umieszczać adres	zająć się jakąś kwestią
afera	affair	skandal	sprawa, wydarzenie
areszt	arrest	zatrzynie przez policję	dowolne zatrzymanie, np. cardiac arrest to ustanie akcji serca
garaż	garage	pomieszczenie lub budynek na samochody	warsztat samochodowy
impresja	impression	wrażenie	odcisk; odbitka
kamera	camera	urządzenie do nagrywania filmów (video camera)	aparat fotograficzny (still camera)
minister	minister	wyższy urzędnik	ministrant
papier	paper	materiał uzyskiwany z drewna	praca naukowa
student	student	uczeń szkoły wyższej	uczeń dowolnej szkoły

Linki zewnętrzne

Strony o angielskim:
- [http://www.angielski.filo.pl Serwis języka angielskiego]
- [http://www.EnglishTensesWithCartoons.com Strona poświęcona czasom angielskim]
- [http://www.angielski.edu.pl Serwis użytkowników angielskiego - codzienne lekcje, testy]
- [http://www.uczsie.pl Angielski na co dzień, nauka słówek]
- [http://www.bbc.co.uk/polish/learningenglish/ Angielski z BBC] Słowniki:
- [http://www.Angool.com Angool.com - Darmowy Słownik Angielski onLine]
- [http://www.dictionary.pl/ Dictionary.pl - słownik polsko-angielski, angielsko-polski]
- [http://www.ling.pl Słownik wielojęzyczny] Ling
- [http://www.dict.pl Dwukierunkowy słownik polsko-angielski] e-DICT
- [http://portalwiedzy.onet.pl/tlumacz.html Słownik polsko-angielski (Onet)]
- [http://www.multislownik.pl/modules/multi/ MultiSłownik (De Agostini)]
- [http://dictionary.cambridge.org/ Słownik języka angielskiego (Cambridge)]
- [http://www.m-w.com/ Słownik języka angielskiego (Merriam-Webster)]
- [http://www.askoxford.com/dictionaries/ Słownik języka angielskiego (Oxford)] Angielski als:Englische Sprache zh-min-nan:Eng-gí ko:영어 ms:Bahasa Inggeris ja:英語 simple:English language th:ภาษาอังกฤษ

Ameryka Północna

Ameryka Północna, kontynent na półkuli zachodniej, pomiędzy Oceanem Spokojnym i Oceanem Atlantyckim oraz na północ od Przesmyku Panamskiego. Oddzielony od Azji Cieśniną Beringa; do A.P. należy Ameryka Środkowa. Powierzchnia 24,2 mln km² Liczba mieszkańców 493 mln (2001) Rozciągłość południkowa 7,2 tys. km, równoleżnikowa 6,8 tys. km. Kontynent silnie rozczłonkowany, długość linii brzegowej 75,5 tys. km; liczne wyspy (Grenlandia, Ziemia Baffina, Kuba) i półwyspy (Labrador, Floryda, Kalifornijski); średnia wysokość 677 m, najwyższy punkt w Kordylierach (McKinley, 6194 m), najniższy — w Dolinie Śmierci (86 m p.p.m.); ponad 64% powierzchni leży powyżej 300 m; wzdłuż zachodnich brzegów Kordyliery (aktywne sejsmicznie) z wewn. wyżynami (Kolorado, Meksykańska), wewnątrz Wielkie Równiny i Niz. Wewnętrzne, na wsch. Appalachy; wybrzeża zach. nizinne. Klimat od okołobiegunowego na pn. przez umiarkowany, podzwrotnikowy i zwrotnikowy do równikowego w Ameryce Środk.; w Kordylierach klimaty górskie; główne rzeki: Missisipi z Missouri, Mackenzie, Jukon; jezioro: Górne, Huron, Michigan, Wielkie Jezioro Niedźwiedzie, Wielkie Jezioro Niewolnicze, Erie; na północy pustynie arkt., tundra, lasy iglaste, ku pd. przechodzą w lasy mieszane i liściaste, w części środkowej prerie, na pd.-zach. półpustynie i pustynie; w Kordylierach górskie lasy iglaste i roślinność alp., na wybrzeżach Ameryki Środkowej lasy równikowe; fauna zróżnicowana: wół piżmowy, renifer karibu, jeleń wirgiński, niedźwiedzie (baribal, grizzli), bizon (w rezerwatach). Amerykę Północną zamieszkuje 8% ludności świata, głównie biali, czarni i Indianie; znaczne obszary bezludne (pn. Kanada, Grenlandia), najgęściej zaludnione Bermudy, północno-wschodnie wybrzeża USA; ludność miejska ok. 75%. Państwa Ameryki Północnej to:
- Belize
- Gwatemala
- Honduras
- Kanada
- Kostaryka
- Meksyk
- Nikaragua
- Panama
- Salwador
- Stany Zjednoczone

Regiony fizycznogeograficzne

- Tarcza Kanadyjska
- Karaiby (Indie Zachodnie) Kategoria:Kontynenty Kategoria:Ameryka Północna zh-min-nan:Pak Bí-chiu ko:북아메리카 ja:北アメリカ simple:North America th:ทวีปอเมริกาเหนือ

Kanada

Kanada, oficjalna nazwa Canada – państwo położone w Ameryce Północnej, które graniczy ze Stanami Zjednoczonymi na południu i północnym zachodzie (Alaska). Kanada rozciąga się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie, do Oceanu Spokojnego na zachodzie, od północy Kanada graniczy z Oceanem Arktycznym. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC, UNESCO oraz szeregu organizacji branżowych. Nazwa "Kanada" wywodzi się z języka jakim posługiwali się Indianie Huron. Pochodzi od słowa kanata oznaczającego "wioska". Według podania, słowo zostało użyte przez indiańskiego przewodnika dla nazwania terenu w okolicach dzisiejszego Quebec City. Słowa były skierowane do Samuela de Champlain, który zrozumiał je jako nazwę kraju. W praktyce nazwa "Kanada" używana była jako skrótowe określenie na The Dominion of Canada - "Dominium Kanady". Począwszy od lat pięćdziesiątych XX wieku władze Kanady zaczęły wycofywać z użycia nazwę "Dominium Kanady" na rzecz nazwy "Kanada". Jednakże pierwotne określenie ciągle bywa używane w oficjalnych dokumentach, w szczególności gdy chodzi o wyraźne odróżnienie rządu federalnego od rządów prowincjonalnych. W latach 90-tych słowo "dominium" stało się coraz mniej popularne i obecnie wychodzi już z użycia.

Ustrój polityczny

Kanada jest monarchią konstytucyjną. Głową państwa jest król lub monarcha. W jego/jej imieniu władzę sprawuje gubernator generalny i gubernatorzy porucznicy w prowincjach. Współcześnie jest to funkcja czysto tytularna i honorowa. Kanada jest federacją, w której skład wchodzi 10 prowincji oraz 3 terytoria. Władze w prowincjach sprawują rządy prowincjalne, na których czele stoją przemierzy prowincji Kanady. Władzę ustawodawczą na poziomie federalnym sprawuje Parlament Kanady. Władzę wykonawczą na poziomie federalnym sprawuje Rząd Federalny Kanady, na którego czele stoi premier Kanady. Zobacz też: system sądowniczy w Kanadzie. Istotnym elementem kanadyjskiego ustroju politycznego są partie polityczne. W wyborach parlamentarnych kandydaci na deputowanych, posiadający partyjne rekomendacje (także i niezależni), konkurują z sobą w jednomandatowych okręgach wyborczych. Partia zdobywająca największą ilość miejsc w parlamencie tworzy rząd z premierem, którym jest zawsze lider rządzącej partii. Jeśli z jakichś powodów w trakcie kadencji parlamentu partia rządząca zmieni swego lidera, automatycznie następuje zmiana na stanowisku premiera Kanady. Partia gromadząca drugą co do liczby ilość mandatów staje się oficjalną opozycją, a jej przewodniczący liderem opozycji. Zobacz też: partie polityczne w Kanadzie.

Ludność Kanady

- Struktura wiekowa:
- Dzieci - 0 do 14 lat - 19%
- Młodzież i dorośli w wieku produkcyjnym - 15 do 64 lat - 68%
- Dorośli w wieku poprodukcyjnym - ponad 65 lat - 13%
- Przyrost Naturalny: 1,02%
- Wskaźnik urodzin 11,42 urodzin/1000 osób
- Wskaźnik śmierci 7,39 śmierci/1000 osób
- Wskaźnik migracji 6,2 migracji/1000 osób
- Struktura płci:
- przy urodzeniu - 1,05 mężczyzn/kobiet
- poniżej 15 lat - 1,05 mężczyzn/kobiet
- 15 do 64 lat - 1,01 mężczyzn/kobiet
- ponad 64 lat - 0,74 mężczyzn/kobiet
- w całej populacji - 0,98 mężczyzn/kobiet
- Śmiertelność noworodków - 5,08 śmierci/1000 urodzin
- Średnia długość życia
- cała populacja - 79,45 lata
- mężczyźni - 76,04 lata
- kobiety - 83,2 lata
- Wskaźnik urodzin - 1,64 dzieci/kobietę

Największe miasta w Kanadzie

wg statystyk w 2001 roku #Toronto, Ontario - 2 481 494 #Montréal, Quebec - 1 812 723 #Calgary, Alberta - 878 866 #Ottawa, Ontario - 774 072 #Edmonton, Alberta - 666 104 #Winnipeg, Manitoba - 619 544 #Mississauga, Ontario - 612 925 #Vancouver, Kolumbia Brytyjska - 545 671 #Quebec - 509 950 #Hamilton, Ontario - 490 268 #Halifax, Nowa Szkocja - 359 111 #Surrey, Kolumbia Brytyjska - 347 825 #Laval, Quebec - 343 005 #London, Ontario - 336 539 #Brampton, Ontario - 325 428 #Longueuil, Quebec - 311 838 #Gatineau, Quebec - 226 696 #Markham, Ontario - 208 615 #Windsor, Ontario - 208 402 #Saskatoon, Saskatchewan - 196 811

Języki Kanady

wg statystyk w 2001 roku (mowa tu o języku ojczystym) #angielski (oficjalny) - 17 352 315 mówiących #francuski (oficjalny) - 6 703 325 #chiński (wszystkie warianty włączone) - 853 745 #włoski - 469 485 #niemiecki - 438 080 #pendżabski - 271 220 #hiszpański - 245 495 #portugalski - 213 815 #polski - 208 375 #arabski - 199 940 #tagalog - 174 060 #ukraiński - 148 085 #holenderski - 128 670 #wietnamski - 122 055 #grecki - 120 360

Kultura

główny artykuł - kultura Kanady Kultura Kanady czerpie swe źródła z kultury amerykańskiej i brytyjskiej. W Quebec wykształciła się specyficzna kultura frankofońska. Kanada uznana za "tygiel narodów" wykształciła także wyjątkową mieszankę kulturową, zwaną multikulturalnością.

Polonia w Kanadzie

Według spisu powszechnego z 2001 przynależność do polskiej mniejszości etnicznej zadeklarowało 817 085 osób. Większość Polaków w Kanadzie zamieszkuje południowe Ontario. Znaczne skupiska Kanadyjczyków polskiego pochodzenia spotyka się także w prowincjach Manitoba, Saskatchewan, Alberta i Quebec, a mniejsze społeczności w pozostałych prowincjach. Stawia to polską społeczność w Kanadzie jako jedenastą co do wielkości (pomijając grupę niedeklarujących jakiegokolwiek pochodzenia). Polonia tworzy wyraźną kulturowo i stosunkowo silną ekonomicznie mniejszość, aczkolwiek jest wyraźnie niedoreprezentowana na każdym poziomie administracyjnym. Do współczesnych polityków polskiego pochodzenia działających w Kanadzie należą:
- na poziomie federalnym
- Ed Komarnicki (MP Souris-Mouse Mountain Saskatchewan)
- Tom Lukiwski (MP Regina-Lumsden-Lake Centre Saskatchewan)
- Borys Wrzesnewskyj (MP Etobicoke-Centre Ontario)
- na poziomie prowincjonalnym
- B. Poniatowski (MPP Manitoba)
- Kenneth R. Kowalski (MLA Alberta) Speaker of the Legislative Assembly
- Thomas Lukaszuk (MLA Alberta) ( jedyny MP/MLA/MPP urodzony na terytorium RP )
- Ks. D. Malinowski (MPP Manitoba)
- Carl Paproski (MLA Alberta)
- Ken Kowalski (MLA Alberta)
- Walter Szwender (MLA Alberta)
- Geo Topolinsky (MLA Alberta)
- na poziomie samorządowym
- Peter Milczyn (radny reprezentujący Etobicoke-Lakeshore w Toronto)
- David Soknacki (radny reprezentujący Scarborough-East w Toronto) W Kanadzie działa szereg organizacji polonijnych o różnym profilu. Przed władzami kanadyjskimi reprezentują je Kongres Polonii Kanadyjskiej zrzeszający większość z nich.

Postacie związane z Kanadą

- Pierre Berton
- Samuel de Champlain
- Leonard Cohen
- Céline Dion
- Louis de Buade de Frontenac
- Kazimierz Gzowski
- William Cornelius Van Horn
- Wilfrid Laurier
- Avril Lavigne
- John Macdonald
- Lucy Maud Montgomery
- Louis Riel
- Laura Secord
- Pierre Trudeau Pełna lista osób związanych z Kanadą

Linki zewnętrzne

- [http://canada.gc.ca Oficjalna strona rządu Kanady]
- [http://www.statcan.ca/start.html Statisics Canada - narodowa agencja statystyczna] - bieżące dane statystyczne
- [http://www-2.cs.cmu.edu/afs/cs.cmu.edu/user/clamen/misc/Canadiana/CA-sites.html Canadian-based Information Systems] - linki do większości instytucji, firm i organizacji w Kanadzie
- [http://www.travel-images.com/canada.html Kanada - fotografie]
- [http://www.swulinski.com/podroze/Canada.html Fotografia podróżnicza - Kanada] - najciekawsze miejsca w Kanadzie, galerie zdjęć i informacje ! Kategoria:NATO als:Kanada zh-min-nan:Canada ko:캐나다 ms:Kanada ja:カナダ simple:Canada th:ประเทศแคนาดา

Ocean Atlantycki

Ocean Atlantycki, Atlantyk to drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa". Atlasa Ocean ten ma kształt pogrubionej i nieco rozciągniętej litery "S". Znajduje się pomiędzy Europą, Afryką, Ameryką Północną i Ameryką Południową. Atlantyk połączony jest z Oceanem Spokojnym poprzez Ocean Arktyczny na północy oraz Cieśninę Drake'a na południu. Stworzonym przez człowieka połączeniem obu zbiorników jest Kanał Panamski. Na wschodzie linią oddzielającą Oceany: Atlantycki i Indyjski jest południk 20°E. Atlantyk wraz z przyległymi morzami zajmuje powierzchnię ok. 106 450 000 km kw., a bez nich 82 362 000 km kw. Przybliżona objętość tegoż oceanu wynosi 354 700 000 km³.(z morzami) i 323 600 000 km³. (bez mórz). Średnia głębokość: 3600 m; największa - Rów Puerto Rico - 9219 m. Długość linii brzegowej: 111 855 km (najbardziej urozmaicona w części północnej). Rozciągłość równoleżnikowa w największym przewężeniu między wybrzeżami Ameryki Południowej i Afryki wynosi 2 800 km, a 13 500 km licząc od zachodnich krańców Zatoki Meksykańskiej do wschodniego brzegu Morza Czarnego. Temperatura wody kształtuje się w granicach od 26-27 st.C w okolicy równika do ok. -1st.C przy biegunach, dając średnią na poziomie 16,9 st.C. Średnie zasolenie wynosi 35,4 promila. W części północnej oceanu prądy morskie poruszają się zgodnie z ruchem wskazówek zegara przyjmując kształt elipsy, na półkuli południowej natomiast poruszają się w kierunku przeciwnym. Prądy morskie ciepłe: Północnorównikowy, Karaibski, Antylski, Zatokowy (Golfsztrom), Północnoatlantycki, Norweski, Zachodniogrenlandzki, Gwinejski, Gujański, Południoworównikowy oraz Prąd Brazylijski. Prądy zimne to: Labradorski, Wschodniogrenlandzki, Kanaryjski, Benguelski, Falklandzki i Dryf Wiatrów Zachodnich. Ocean Atlantycki położony jest we wszystkich strefach klimatycznych. Warunki klimatyczne Atlantyku kształtują się pod wpływem dużej rozciągłości południkowej i cyrkulacji atmosferycznej, stałej nad oceanem i zmiennej nad sąsiadującymi kontynentami. Huragany mogą występować głównie u wybrzeży Ameryki Środkowej od maja do grudnia, ale najczęstsze są w miesiącach od sierpnia do listopada. Sztormy są powszechne na Północnym Atlantyku (szczególnie podczas zimy) czyniąc przekraczanie oceanu trudnym i niebezpiecznym. Większe wyspy i archipelagi: Grenlandia, Wyspy Brytyjskie, Islandia, Ziemia Baffina, Nowa Fundlandia, Wielkie i Małe Antyle, Bahamy, Wyspy Kanaryjskie oraz Wyspy Zielonego Przylądka. Mniejsze wyspy: Wyspa Bouveta, Georgia Południowa, Sandwich Południowy, Tristan da Cunha, Gough, Wyspa Świętej Heleny. Atlantyk jest bogaty w złoża ropy naftowej, gazu ziemnego, rud metali, żwiru oraz kamieni szlachetnych. Flora morska jest słabo rozwinięta. Północna część oceanu tworzy potężne łowisko ryb (blisko 50% połowów światowych). Poławia się tu: dorsze, makrele, śledzie, sardyny i tuńczyki. Zobacz też:
- Wyspy Oceanu Atlantyckiego
- Przylądek Agulhas Kategoria:Oceany ! als:Atlantik zh-min-nan:Tāi-se-iûⁿ ko:대서양 ja:大西洋 simple:Atlantic Ocean th:มหาสมุทรแอตแลนติก

Rosja

Federacja Rosyjska (Российская Федерация, Rossijskaja Federacija), lub Rosja (Россия, Rossija) – państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji aż po Ocean Spokojny. Rosja jest największym państwem na świecie, jej powierzchnia jest prawie dwa razy większa od Stanów Zjednoczonych czy Chin. Pod względem liczby ludności zajmuje 7. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii i Pakistanie) W ZSRR Rosja (czyli Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie RFSRR) pełniła rolę dominującą, od 1991 roku jest samodzielnym państwem. Rosja graniczy z Norwegią, Finlandią, Estonią, Łotwą, Białorusią, Ukrainą, Gruzją, Azerbejdżanem, Kazachstanem, Chinami, Mongolią, Koreą Północną oraz Litwą i Polską (z dwiema ostatnimi poprzez obwód kaliningradzki). Rosja graniczy także z kilkoma państwami poprzez Morze Bałtyckie, Morze Czarne i Morze Kaspijskie. Ponieważ większość terytorium, ludności i produkcji przemysłowej ZSRR była w Rosji, po upadku ZSRR Rosja nadal pełni ważną rolę w polityce światowej. Kraj ten należy do G8, mimo że jego produkt krajowy brutto, ważony parytetem siły nabywczej, jest znacznie mniejszy od PKB Chin czy Indii ^{http://skocz.pl/vlf 1}. Rosja została oficjalnie włączona do G7 w roku 1998 nie ze względu na znaczenie ekonomiczne, lecz z przyczyn politycznych; był to wyraz wdzięczności dla prezydenta Jelcyna za przeprowadzenie reform gospodarczych w Rosji i za jego neutralną postawę wobec rozszerzenia NATO na wschód, co dało G7 + Rosję. G8 utworzono już za rządów Władimira Putina wraz z polepszaniem się w tym czasie sytuacji ekonomicznej w Rosji. Widać wyraźną różnicę między obecną pozycją Rosji a czasami zimnej wojny, kiedy ZSRR był jednym z dwóch światowych supermocarstw. Obecnie Rosja jest uważana za światowe mocarstwo, posiadające argumenty w postaci dużych sił zbrojnych i zasobów ropy naftowej i gazu, co wykorzystuje do kształtowania polityki w państwach w obrębie Wspólnoty Niepodległych Państw.

Ustrój polityczny

Państwo federacyjne o prezydenckim systemie rządów; I 1918–25 XII 1991 p.n. Ros. FSRR, od 30 XII 1922 w składzie ZSRR, od 12 VI 1990 suwerenna, od 17 IV 1992 używa 2 równorzędnych nazw Rosja i Federacja Rosyjska. Współtwórczyni (wraz z Białorusią i Ukrainą) utworzonej 8 XII 1991 Wspólnoty Niepodległych Państw. Zgodnie z konstytucją, zaaprobowaną w referendum z 12 XII 1993, głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych na 4-letnią kadencję; prezydent ma szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej (prawo wydawania dekretów z mocą ustawy) i władzy wykonawczej (jest m.in. gwarantem konstytucji, praw i swobód obywatelskich, nacz. dowódcą sił zbrojnych oraz arbitrem w sprawach między władzą centralną i regionalną). Organem władzy ustawodawczej jest 2-izbowy parlament — Zgromadzenie Federalne, składający się z izby wyższej — Rady Federacji i izby niższej — Dumy Państwowej. W skład Rady Federacji wchodzi 178 czł. (po 2 przedstawicieli z każdego z 89 podmiotów federacji: po 1 reprezentancie władzy ustawodawczej i wykonawczej). Duma Państwowa składa się z 450 deputowanych wybieranych na 4-letnią kadencję w wyborach powszechnych (225 mandatów zostaje obsadzonych w okręgu federalnym na podstawie systemu proporcjonalnego z list partyjnych, 225 — w okręgach 1-mandatowych). Zgodnie z dekretem prezydenta z 12 X 1993 wybory do Zgromadzenia Narodowego na pierwszą 2-letnią kadencję przeprowadzono 12 XII 1993; następne wybory na 4-letnią kadencję do obu izb parlamentarnych odbyły się 17 XII 1995. Organem władzy wykonawczej jest rząd, na którego czele stoi przewodniczący (premier) powoływany przez prezydenta w uzgodnieniu z Dumą Państw.; członków rządu mianuje prezydent na wniosek premiera. Republiki wchodzące w skład Federacji Rosyjskiej mają własne konstytucje i organy władzy ustawodawczej oraz wykonawczej. Więcej - Ustrój polityczny Rosji.

Przestrzeganie praw i swobód

Wolność i demokracja: W raporcie Freedom in the World 2005, ogłoszonym przez Freedom House, Rosja znalazła się w kategorii państw „Bez wolności” ze wskaźnikiem 5,5 w 7-stopniowej skali ^{[http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2005/essay2005.pdf Freedom in the World 2005 (s. 21)]}. Raport Freedom in the World jest efektem monitorowania przez organizację Freedom House zmian w zakresie respektowania i ochrony przez władze państwowe praw politycznych (swoboda działalności konkurencyjnych partii polit., wolne wybory) i wolności obywatelskich (religijnych, etnicznych, ekonomicznych, językowych, praw kobiet i rodziny, wolności osobistych, wolności prasy, przekonań i stowarzyszeń) w 192 krajach i 14 największych terytoriach zależnych i spornych. Raport ocenia państwa i terytoria w skali od "1" (najlepszy) do "7" (najgorszy) i kwalifikuje do jednej z 3 kategorii: "Wolne", "Częściowo wolne" i "Bez wolności" Raporty są opracowywane od 1972 r. Wolność prasy i mediów:
- w raporcie Freedom of the Press 2005 (Freedom House) Rosja znalazła się w kategorii państw „Bez wolności” na 145 miejscu na 194 (razem min. z Afganistanem, Bangladeszem, Kamerunem i Etiopią, tuż przed Nepalem i Irakiem) ze wskaźnikiem 68 w 100-stopniowej skali ^{[http://www.freedomhouse.org/research/pressurvey/allscore2005.pdf "Freedom of the Press 2005"], [http://www.freedomhouse.org/research/pressurvey/pfmap2005.pdf mapa wolności prasy]}
- w rankingu Press Freedom Index 2004 organizacji Reporterzy bez granic, Rosja jest na 140 miejscu na 167 (daleko za: Etiopią 112. i Ruandą 113., przed Uzbekistanem 142. i Białorusią 144): ^{[http://www.rsf.org/article.php3?id_article=11715 ranking 2004]}. Prezydent Putin jest zaliczany przez tę organizację do "Prześladowców wolności prasy", tj. do grona głów państw, dyktatorów, przywódców religijnych i szefów grup militarnych na świecie, odpowiedzialnych za pogwałcenie wolności mediów przez stosowanie cenzury, uwięzienie, porwania, torturowanie a nawet przypadki mordowania dziennikarzy ^{([http://www.rsf.org/article.php3?id_article=13622 artykuł])}. System penitencjarny: Rosyjskie Gławnoje Uprawlienie Ispołnienija Nakazanii (GUIN) - Główny Zarząd Wykonania Kar - jest drugą co do wielkości (po amerykańskiej) machiną penitencjarną na świecie. W więzieniach przetrzymywanych jest ponad osiemset tysięcy osób, GIUN składa się [dane z 2005 roku] z 765 obozów, 598 zakładów przemysłowych i 70 gospodarstw rolnych, z roczną produkcją o wartości 16 miliardów rubli. System penitencjarny w Rosji zatrudnia 350 tysięcy osób. Ponad 38% skazańców to recydywiści. Ponad 150 tysięcy więźniów choruje na gruźlicę i AIDS, w latach 2003-2004 zmarło lub popełniło samobójstwo ok. 1600 osób. W Rosji maja miejsce masowe samookaleczenia więźniów: w lipcu 2005 roku ok. 300 łagierników z kolonii karnej w Lgowie podcielo sobie żyły. Niedługo potem w ich ślady poszli więźniowie z jednego z łagrów w obwodzie omskim, a we wrześniu osadzeni spod Uljanowska. Ponadto w sierpniu i wrześniu w kilku więzieniach urządzono masowe głodówki. We wszystkich przypadkach więźniowie skarżyli się na bicie przez strażników, zamykanie w karcerach, nieuzasadnione ograniczanie racji żywnościowych i odmawianie prawa do widzeń. Nawet rosyjska prokuratura potwierdziła sporą część tych zarzutów. Wielu obrońców praw człowieka uważa jednak, że zmorą wielu rosyjskich skazanych są nie represje strażników, lecz brak nadzoru władz więziennych. Strażnicy często oddają część władzy nad obozem grypsującym więźniom i zadowalają się brakiem buntów i ucieczek. Kiedy trzeba, popierają więziennych mafiosów i siłą, ograniczaniem posiłków lub pozbawianiem widzeń wymuszają posłuszeństwo skazanych z niższych szczebli obozowej hierarchii.

Partie polityczne

Podział administracyjny

:Patrz: podział terytorialny Rosji W skład Federacji Rosyjskiej wchodzi [http://www.gov.ru/main/regions/regioni-44.html 89 równoprawnych podmiotów] (członków; od 01.12.2005 - 88 podmiotów), w tym:
- 21 republik
- 6 krajów (od 01.12.2005 7 krajów)
- 49 obwodów (od 01.12.2005 48 obwodów)
- 2 miasta federalne – Moskwa, Sankt-Petersburg
- 1 obwód autonomiczny
- 10 okręgów autonomicznych (od 01.12.2005 9 okręgów autonomicznych).

Strefy czasowe

Strefy czasowe
- Czas moskiewski - 2 rosyjska strefa czasowa UTC () +3:00, czas letni UTC +4:00
- 1 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski-2, UTC +1:00, czas letni UTC +2:00 (Kaliningrad)
- 3 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+1, UTC +4:00, czas letni UTC +5:00 (Samara/Iżewsk)
- 4 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+2, UTC +5:00, czas letni UTC +6:00 (Jekaterynburg/Perm)
- 5 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+3, UTC +6:00, czas letni UTC +7:00 (Nowosybirsk/Omsk)
- 6 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+4, UTC +7:00, czas letni UTC +8:00 (Krasnojarsk/Tomsk)
- 7 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+5,UTC +8:00, czas letni UTC +9:00 (Irkuck/Ułan-Ude)
- 8 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+6, UTC +9:00, czas letni UTC +10:00 (Czita/Jakuck)
- 9 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+7, UTC +10:00, czas letni UTC +11:00 (Władywostok)
- 10 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+8, UTC +11:00, czas letni UTC +12:00 (Magadan/Kołyma)
- 11 rosyjska strefa czasowa, czas moskiewski+9, UTC +12:00, czas letni UTC +13:00 (Pietropawłowsk Kamczacki/Anadyr) Na górę strony

Demografia

Statystyki demograficzne

Według Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO), 2003:
- Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia: Rosja zajmuje 48 miejsce w Europie (na 52, łącznie z azjatyckimi państwami b. ZSRR). W całej populacji: 65 lat, w tym: mężczyźni 58 lat, kobiety 75 lat. Polska: 28., odpowiednio: 75, 71, 79 lat. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=rus&indicator=strLEX0Both2003,strLEX0Male2003,strLEX0Female2003 WHO1]
- Pod względem oczekiwanej długości życia mężczyzn, Rosja jest na 50 miejscu w Europie (na 52). Polska: 28. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=RUS&indicator=strLEX0Both2003,strLEX0Male2003,strLEX0Female2003&order_by=strLEX0Male2003&order=DESC WHO2]
- Śmiertelność chłopców poniżej 5 roku życia: 15 miejsce w Europie (18 na 1000; dziewczynki 14 na 1000). Polska 25., odpowiednio: 7 i 9 na 1000. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=rus&indicator=strMortChildMale2003,strMortChildFemale2003 WHO3]
- Śmiertelność dorosłych mężczyzn (15-59 lat): 1 miejsce w Europie (480 na 1000; kobiety 182 na 1000). Polska: 20., 202 na 1000; kobiety 81 na 1000. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=rus&indicator=strMortAdultMale2003,strMortAdultFemale2003 WHO4]
- Oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu osób w wieku 60 lat (2002): 48 miejsce w Europie na 52. Mężczyźni: 10,1 lat, kobiety 14,2 lat. Polska: 28., mężczyźni: 17,3 lat, kobiety: 22,17 lat. [http://www3.who.int/whosis/country/compare.cfm?language=english&country=RUS&indicator=strHALE60Male2002,strHALE60Female2002 WHO5]

Geografia

Duże zróżnicowanie ukształtowania powierzchni. Terytorium Rosji obejmuje północną i środkową część Niziny Środkowoeuropejskiej, północny Kaukaz, Ural, prawie całą Syberię oraz Daleki Wschód. Większe miasta Rosji: Moskwa, Sankt Petersburg, Nowosybirsk, Niżny Nowogród, Jekaterynburg, Samara, Omsk, Czelabińsk, Kazań, Perm, Ufa, Rostów nad Donem i Wołgograd. :Zobacz też: miasta w Rosji.

Roślinność

Roślinność i gleby układają się równoleżnikowo, wyróżnia się 4 zasadnicze strefy: :1) tundrową, zajmującą ok. 25% powierzchni, pozbawioną drzew, rosną tu głównie mchy, porosty, na południu zarośla karłowate. Rozwinięta hodowla reniferów. Strefa ta przechodzi stopniowo w lasotundrę porosłą karłowatymi drzewami (modrzewiem lub brzozą), gdzie hoduje się bydło i uprawia małe poletka ziemniaków, kapusty, rzodkiewki. :2) leśną, zajmującą ok. 60% powierzchni i ok. 80% wszystkich lasów kraju. W jej skład wchodzą głównie drzewa iglaste (85%), z dominacją modrzewia (tzw. tajga modrzewiowa typowa dla wschodniej Syberii, na wschód od Jeniseju), oraz drzewa liściaste, z dominacją brzozy (15% powierzchni), występujące głównie w centralnej części kraju oraz na Syberii Zachodniej, gdzie tworzą kompleks tzw. białej tajgi. Obszar bardzo dobrych gleb (czarnoziemów), ok. 40% powierzchni stanowią grunty orne. Dominuje tu uprawa pszenicy, buraka cukrowego, kukurydzy. :3) stepową - brak roślinności drzewiastej, występują gleby kasztanowe i czarnoziemy. Grunty orne stanowią ponad połowę powierzchni. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, słonecznik. :4) subtropikalną, obejmującą wybrzeże Morza Czarnego, gdzie występuje roślinność śródziemnomorska.

Historia

:Patrz: historia Rosji.

Gospodarka

Rosja w rankingach

1) Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2005 (uwzględniający dane z roku 2003) (Human Development Index, UNDP): Rosja zajęła 62. miejsce na 177, w grupie krajów średnio rozwiniętych, za Kubą, Meksykiem, Bułgarią i Libią, tuż przed Brazylią i Rumunią. (Polska 36. w grupie krajów wysoko rozwiniętych). 2) Wskaźnik Jakości Życia 2004 (Quality of Life Index, The Economist): 105. miejsce na 111 (Polska 48.). Rosja znalazła się bezpośrednio za Botswaną, tuż przed Uzbekistanem, Tadżykistanem i Nigerią [http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf ranking, s. 4]). 3) Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2005 (Index of Economic Freedom): w dorocznym raporcie Heritage Foundation i "Wall Street Journal", Rosja została zakwalifikowana do grupy państw "w zasadzie bez wolnej gospodarki" i zajęła 124 miejsce (na 155), bezpośrednio za Indonezją i Rwandą, przed Rumunią i Kamerunem (Polska: 41.) [http://www.heritage.org/research/features/index/chapters/Executive_Summary.pdf Ranking od s. 9], [http://www.heritage.org/research/features/index/downloads/Index05_EconFreedomMAP.jpg mapa wolności gospodarczej na świecie]. 4) Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki
- 75 miejsce w rankingu 117 państw (Polska 51.) Światowe Forum Ekonomiczne: [http://www.weforum.org/site/homepublic.nsf/Content/Growth+Competitiveness+Index+rankings+2005+and+2004+comparisons Globalny Ranking Konkurencyjności 2005-2006]. Spadek o 5 pozycji w stosunku do 2004.
- 54 miejsce w rankingu 60 gospodarek (państw i regionów); Polska 57. IMD International: [http://www02.imd.ch/documents/wcc/content/overallgraph.pdf Światowy Rocznik Konkurencyjności 2005]. 5) Wskaźnik Percepcji Korupcji 2005 (Corruption Perceptions Index 2005, Transparency International): 126. miejsce na 158, razem z Albanią, Nigrem, i Sierra Leone (Polska: 70.) [http://www.transparency.org/cpi/2005/dnld/media_pack_en.pdf Ranking] 6) Wskaźnik Zaufania Inwestorów Zagranicznych 2004 (Foreign Direct Investment Confidence Index wg firmy konsultingowej A.T. Kearney): 11 miejsce (Polska: 12.) [http://www.atkearney.com/shared_res/pdf/FDICIOct_2004_S.pdf Ranking, s. 5]. 7) Wskaźnik Globalizacji, obrazujący stopień integracji państw i społeczeństw ze światem (Globalization Index 2005, A.T. Kearney i Foreign Policy Magazine): 52. miejsce na 62 (Polska 31.) [http://www.atkearney.com/shared_res/pdf/2005G-index.pdf Ranking, s. 4] 8) Światowy Wskaźnik Rozwoju Handlu Detalicznego, określający perspektywy rozwoju handlu (Global Retail Development Index, A.T. Kearney), Rosja zajmuje 1. miejsce na świecie (Polska 27.) [http://www.atkearney.com/shared_res/pdf/GRDI2004Monograph_S.pdf Ranking s. 2] 9) Produkt krajowy brutto
- Pod względem wielkości PKB Rosja jest:
- według jednych źródeł (2004) 10. gospodarką świata (Polska 24.): [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2001rank.html World Factbook]
- według innych źródeł (prognoza na 2005) 9. gospodarką świata (Polska 23.): [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_%28PPP%29 ang. Wikipedia za MFW],
- PKB na 1 mieszkańca (przy zachowaniu parytetu siły nabywczej) wynosi:
- wg jednych źródeł (2004) 9.800 USD (67 miejsce na świecie; Polska 12.000 USD, 57.) [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html World Factbook]
- wg innych źródeł (prognoza na 2005): 11.209 USD (61 miejsce na świecie; Polska 13.275 USD, 51.) [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_%28PPP%29 ang. Wikipedia za MFW]
- Wzrost PKB (2004): 7,1% (Polska 5,3%) [http://www.worldbank.org.ru/ECA/Russia.nsf/ECADocByUnid/0CF40EF2E501A275C3256CD1002B7D90/$FILE/RER10_eng.pdf Bank Światowy, Russian Economic Report 2005 (RER), s. 2].
- W strukturze PKB (2003) udział rolnictwa wynosi 5%, przemysłu 34%, usług 61% (Polska odpowiednio: 3%, 31%, 66%) [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/rs.html World Factbook] 10) Inflacja w 2004 wyniosła 11,7% wobec prognozowanych 10%. Gromadzenie znacznych środków walutowych w Funduszu Stabilizacyjnym uchroniło jednak Rosję przed jeszcze wyższą inflacją ([http://www.worldbank.org.ru/ECA/Russia.nsf/ECADocByUnid/0CF40EF2E501A275C3256CD1002B7D90/$FILE/RER10_eng.pdf RER, s. 7]). Polska: 3,5% [http://www.stat.gov.pl/wyniki_wstepne/inflacja/2004/12_04/index.htm GUS] 11) Bezrobocie (2004): 8,3% ([http://www.worldbank.org.ru/ECA/Russia.nsf/ECADocByUnid/0CF40EF2E501A275C3256CD1002B7D90/$FILE/RER10_eng.pdf RER, s.9]), co stanowi ok. 5,8 mln osób (Polska: 19,5 %, ok. 3 mln osób, [http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/praca_ludnosc/stopa_bezrobocia/index.htm GUS]). 12) Ludność poniżej minimum egzystencji: 17,8% [http://siteresources.worldbank.org/INTRUSSIANFEDERATION/Resources/mei_june2005.pdf Bank Światowy] (Polska: 12%, [http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/warunki_zycia/sytu_gosp_domo/2004/index.htm GUS]). ----

Eksport, import

Rosyjskimi towarami eksportowymi są: ropa naftowa, gaz ziemny, rudy żelaza i innych metali, drewno, węgiel kamienny, produkty rolnicze, stal i żelazo, broń, maszyny. Główne kierunki eksportu: Niemcy, Włochy, Chiny, Ukraina, Białoruś, Holandia, Szwajcaria, USA. Partnerzy importowi: Niemcy, Białoruś, Chiny, Ukraina, Włochy, USA, Francja. W 2004 wartość eksportu (183,2 mld USD) była prawie dwukrotnie większa od importu (94,8 mld USD) ^{([http://www.worldbank.org.ru/ECA/Russia.nsf/ECADocByUnid/0CF40EF2E501A275C3256CD1002B7D90/$FILE/RER10_eng.pdf RER, s. 21])}. Według SIPRI, Rosja jest największym na świecie eksporterem ciężkiej broni konwencjonalnej [http://www.caat.org.uk/information/facts-figures/faf-top-arms-exporters.php]. Ropa, gaz, metale i drewno stanowią ponad 80% eksportu, co powoduje dużą wrażliwość rosyjskiej gospodarki na wahania światowych cen surowców ^{([http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/rs.html The World Factbook 2005])}.

Inne informacje

Wyjątkowo wysokie ceny surowców w 2004 (np. cena ropy marki Urals w styczniu 2005 była prawie 2,5-krotnie wyższa, niż przed trzema laty) spowodowały wzrost dochodów budżetu. Powstała nadwyżka budżetowa (ponad 4% PKB; planowano 0,5%). Dzięki temu środki zgromadzone w Funduszu Stabilizacyjnym przekroczyły na koniec 2004 r. 18 mld USD, co pozwoliło na przedterminową spłatę długu wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Trwają rozmowy o przedterminowej spłacie długu wobec Klubu Paryskiego [http://www.worldbank.org.ru/ECA/Russia.nsf/ECADocByUnid/0CF40EF2E501A275C3256CD1002B7D90/$FILE/RER10_eng.pdf źródło]. W 2005 w przetargach o koncesje na wydobywanie nośników energii i metali strategicznych mogą uczestniczyć jedynie firmy, w których przynajmniej 51% będzie stanowił kapitał rosyjski.

Kultura

Zobacz też

- projekt Polska.ru

Linki zewnętrzne

- [http://www.rosjapl.info/ RosjaPL.info - Niemal wszystko o Rosji]
- [http://www.matrioszka.info/ Matrioszka - O Rosji po polsku]
- [http://webcam.deili.info/pl,1,3 Webcam Kamery Internetowe Online w Rosji]
- [http://www.osw.waw.pl Ośrodek Studiów Wschodnich - analiza sytuacji na Wschodzie] Na górę strony Kategoria:Państwa Azji ! roa-rup:Rusii zh-min-nan:Lō·-se-a als:Russland ko:러시아 ms:Russia ja:ロシア simple:Russia th:สหพันธรัฐรัสเซีย

Kanada

Ustrój polityczny

Podział terytorialny

Historia

Geografia

- Geografia Kanady Geografia Kanady Geografia Kanady

Ludność Kanady

Największe miasta w Kanadzie

Języki Kanady

Kultura

Polonia w Kanadzie

Postacie związane z Kanadą

- Pierre Berton
- Samuel de Champlain
- Leonard Cohen
- Céline Dion
- Louis de Buade de Frontenac
- Kazimierz Gzowski
- William Cornelius Van Horn
- Wilfrid Laurier
- Avril Lavigne
-